Czy edukacja obywatelska będzie obowiązkowa? Co warto wiedzieć

Jeszcze kilka lat temu rozmowy o edukacji obywatelskiej pojawiały się głównie podczas debat ekspertów i konferencji poświęconych przyszłości szkoły. Dziś temat trafił do centrum zainteresowania uczniów, rodziców i nauczycieli. Powód jest prosty. Coraz więcej mówi się o przygotowaniu młodych ludzi nie tylko do zdawania egzaminów, ale również do świadomego funkcjonowania w społeczeństwie. Właśnie dlatego pojawia się pytanie: czy edukacja obywatelska będzie obowiązkowa?

Czym jest edukacja obywatelska?

Najprościej można powiedzieć, że edukacja obywatelska to proces przygotowujący człowieka do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, publicznym i demokratycznym. Obejmuje nie tylko przekazywanie wiedzy o państwie, prawie czy samorządzie, lecz także rozwijanie umiejętności współpracy, krytycznego myślenia oraz odpowiedzialnego podejmowania decyzji.

Według definicji stosowanej przez Radę Europy edukacja obywatelska ma pomagać obywatelom w korzystaniu z ich praw i obowiązków oraz wspierać aktywne uczestnictwo w życiu demokratycznym. Nie ogranicza się więc do teorii. Jej celem jest kształtowanie postaw.

Jak zauważył amerykański filozof i pedagog John Dewey:

„Demokracja musi odradzać się w każdym pokoleniu, a edukacja jest jej akuszerką.”

To jedno z najczęściej przywoływanych zdań pokazujących, że szkoła odgrywa ważną rolę w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego.

Czy edukacja obywatelska będzie przedmiotem obowiązkowym?

Tak. Zgodnie z decyzjami Ministerstwa Edukacji Narodowej edukacja obywatelska ma stać się obowiązkowym przedmiotem nauczania w szkołach ponadpodstawowych. Ma ona zastąpić dotychczasowy przedmiot Historia i Teraźniejszość, czyli HiT.

Nowy przedmiot ma być realizowany przez wszystkich uczniów objętych podstawą programową. Oznacza to, że nie będzie fakultatywnym dodatkiem ani zajęciami wybieranymi dobrowolnie. Uczniowie będą uczestniczyć w lekcjach w ramach obowiązkowego planu nauczania.

Zmiana wpisuje się w szerszy kierunek modernizacji edukacji, którego celem jest rozwijanie kompetencji potrzebnych we współczesnym świecie. Dotyczy to między innymi świadomego korzystania z informacji, rozpoznawania dezinformacji, znajomości praw obywatelskich oraz funkcjonowania instytucji demokratycznych.

Dlaczego zdecydowano się na takie zmiany?

Współczesny świat stawia przed obywatelami wyzwania, których jeszcze kilkanaście lat temu nie było. Rozwój mediów społecznościowych, sztucznej inteligencji, błyskawiczny przepływ informacji czy rosnąca liczba fałszywych wiadomości sprawiają, że sama wiedza historyczna nie zawsze wystarcza.

Badania naukowe pokazują, że osoby posiadające wyższy poziom kompetencji obywatelskich częściej angażują się w działalność społeczną, uczestniczą w wyborach i lepiej rozumieją mechanizmy funkcjonowania państwa.

Międzynarodowe badanie ICCS, prowadzone przez International Association for the Evaluation of Educational Achievement, wskazuje, że edukacja obywatelska ma wpływ na rozwój odpowiedzialności społecznej, zaufania do instytucji oraz gotowości do udziału w życiu publicznym.

Czego uczniowie będą się uczyć?

Program edukacji obywatelskiej ma obejmować wiele zagadnień związanych z codziennym funkcjonowaniem obywatela.

Wśród najważniejszych tematów znajdują się:

• prawa i obowiązki obywatela,
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej,
• funkcjonowanie władz publicznych,
• samorząd terytorialny,
• wybory i proces demokratyczny,
• prawa człowieka,
• społeczeństwo obywatelskie,
• media i dezinformacja,
• bezpieczeństwo informacyjne,
• aktywność społeczna i wolontariat,
• organizacje pozarządowe,
• odpowiedzialność za dobro wspólne.

Duży nacisk ma zostać położony na praktyczne umiejętności. Zamiast wyłącznie zapamiętywania definicji uczniowie mają analizować rzeczywiste sytuacje, prowadzić dyskusje, przygotowywać projekty społeczne i uczyć się współpracy.

Czy edukacja obywatelska zastąpi historię?

Nie. Historia pozostaje odrębnym przedmiotem szkolnym. Zmiana dotyczy przede wszystkim zastąpienia przedmiotu Historia i Teraźniejszość nowym przedmiotem o szerszym charakterze społecznym.

Oznacza to, że uczniowie nadal będą poznawać historię Polski i świata, natomiast edukacja obywatelska ma koncentrować się bardziej na współczesnym funkcjonowaniu państwa, społeczeństwa oraz instytucji demokratycznych.

Kompetencje obywatelskie według Unii Europejskiej

Unia Europejska zalicza kompetencje obywatelskie do grupy kompetencji kluczowych potrzebnych przez całe życie. Obejmują one między innymi:

• rozumienie procesów społecznych,
• umiejętność współpracy,
• odpowiedzialność za wspólnotę,
• poszanowanie praw człowieka,
• świadomość wartości demokratycznych,
• zdolność do konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

W praktyce oznacza to, że edukacja obywatelska nie ma uczyć jedynie teorii, lecz przygotowywać do funkcjonowania w rodzinie, społeczności lokalnej, miejscu pracy i państwie.

Czy nowy przedmiot budzi dyskusje?

Tak. Jak większość zmian w systemie edukacji, również wprowadzenie edukacji obywatelskiej wywołuje liczne dyskusje. Zwolennicy podkreślają, że młodzi ludzie potrzebują większej wiedzy o prawach obywatelskich, demokracji i odpowiedzialności społecznej. Przeciwnicy zwracają uwagę na sposób realizacji programu, dobór treści oraz konieczność zachowania neutralności światopoglądowej.

Niezależnie od ocen większość ekspertów zgadza się, że szkoła powinna rozwijać kompetencje pozwalające młodym ludziom świadomie uczestniczyć w życiu publicznym oraz krytycznie analizować informacje pojawiające się w przestrzeni medialnej.

Edukacja obywatelska w innych krajach

Podobne rozwiązania funkcjonują od wielu lat w wielu państwach Europy. Przedmioty poświęcone obywatelstwu, demokracji czy funkcjonowaniu społeczeństwa można znaleźć między innymi w Finlandii, Francji, Niemczech czy Szwecji. Ich zakres różni się w zależności od kraju, jednak wspólnym celem pozostaje przygotowanie młodych ludzi do odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym.

Organizacja UNESCO podkreśla, że edukacja obywatelska wspiera rozwój społeczeństw opartych na dialogu, prawach człowieka oraz wzajemnym szacunku. Współczesna szkoła coraz częściej postrzegana jest jako miejsce, w którym uczniowie uczą się nie tylko matematyki czy języków obcych, ale również odpowiedzialności za wspólne dobro.

Podsumowanie

Edukacja obywatelska stanie się obowiązkowym przedmiotem w szkołach ponadpodstawowych i zastąpi dotychczasowy przedmiot Historia i Teraźniejszość. Jej głównym zadaniem będzie rozwijanie wiedzy o państwie, prawie i demokracji oraz kształtowanie umiejętności potrzebnych aktywnemu obywatelowi.

Nowy przedmiot ma łączyć teorię z praktyką, ucząc młodych ludzi świadomego korzystania z praw obywatelskich, odpowiedzialnego udziału w życiu społecznym oraz krytycznej analizy informacji. W świecie pełnym dynamicznych zmian kompetencje obywatelskie stają się jednym z fundamentów nowoczesnej edukacji i świadomego uczestnictwa w życiu demokratycznym.